Wniosek do Prezydenta RP o zaskarżenie przepisów TFUE, umożliwiających rejestrację małżeństw jednopłciowych

18 maja 2026 r.

Fundacja Nomos skierowała do Prezydenta RP wniosek o zaskarżenie do Trybunału Konstytucyjnego przepisów Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, dotyczących swobody przemieszczania się, rozumianych w tej sposób, że nakazują Polsce uznawanie zawieranych za granicą związków par jednopłciowych.

Szanowny Panie Prezydencie,

w imieniu Fundacji Nomos niniejszym zwracam się z wnioskiem o skorzystanie przez Pana Prezydenta z kompetencji określonej w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji RP i wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności:

– art. 20 ust. 2 lit. a) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,
– art. 21 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,

rozumianych w ten sposób, że nakazują Rzeczypospolitej Polskiej uznawanie skutków prawnych małżeństw osób tej samej płci zawartych w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej,

z art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 8 ust. 1 Konstytucji RP.

Potrzeba skierowania niniejszej sprawy do Trybunału Konstytucyjnego wynika z doniosłych skutków wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 25 listopada 2025 r. w sprawie C-713/23. W praktyce orzeczenie to stało się podstawą do kształtowania przez sądy administracyjne oraz organy administracji publicznej praktyki polegającej na uznawaniu na gruncie polskiego porządku prawnego małżeństw osób tej samej płci zawartych za granicą. Sądy administracyjne zaczęły bowiem obligować organy administracji do dokonywania czynności prowadzących do uznania skutków takich związków, natomiast organy administracji rozpoczęły wdrażanie tej praktyki.

Prowadzi to do powstania fundamentalnego konfliktu pomiędzy sposobem interpretacji prawa Unii Europejskiej przyjętym przez TSUE a konstytucyjnym modelem małżeństwa wynikającym z art. 18 Konstytucji RP.

Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP:

„Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.”

Przepis ten posiada nie tylko charakter ochronny, lecz również normatywno-definicyjny. W doktrynie prawa konstytucyjnego wielokrotnie wskazywano, że wyznacza on konstytucyjny model małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny oraz określa granice dopuszczalnych działań prawodawcy. Dominujące stanowisko doktryny przyjmuje, że art. 18 Konstytucji wyklucza możliwość zrównania innych form relacji z konstytucyjnym pojęciem małżeństwa.

Jak wskazywał prof. Lech Garlicki w komentarzu do art. 18 Konstytucji (L. Garlicki, komentarz do art. 18, [w:] „Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. 1, Wstęp”, art. 1–29, red. nauk. L. Garlicki, M. Zubik, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2016, uwaga 7), dominujące stanowisko doktryny uznaje niedopuszczalność konstytucyjną małżeństw osób tej samej płci na gruncie art. 18 Konstytucji RP. Nawet przedstawiciele poglądów bardziej liberalnych podkreślali szczególny i odrębny status konstytucyjny małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny (por. E. Łętowska, J. Woleński, „Instytucjonalizacja związków partnerskich a Konstytucja RP z 1997 r.”, PIP 2013, nr 6, s. 22 i 29).

Tymczasem interpretacja art. 20 ust. 2 lit. a) oraz art. 21 ust. 1 TFUE przyjęta przez TSUE prowadzi de facto do obowiązku uznawania skutków prawnych małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą. W praktyce oznacza to obejście konstytucyjnego modelu małżeństwa bez dokonania zmiany Konstytucji RP.

Należy podkreślić, że kwestia relacji pomiędzy prawem Unii Europejskiej a Konstytucją RP była dwukrotnie przedmiotem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku dotyczącym traktatu akcesyjnego (sygn. K 18/04) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż choć prawo unijne korzysta z pierwszeństwa wobec ustaw krajowych, nie oznacza to pierwszeństwa wobec Konstytucji RP. Konstytucja zachowuje status najwyższego prawa Rzeczypospolitej Polskiej.

Podobne stanowisko Trybunał Konstytucyjny wyraził także w sprawie dotyczącej Traktatu z Lizbony (sygn. K 32/09), stwierdzając między innymi:

„Konstytucja pozostaje zatem – z racji swej szczególnej mocy – «prawem najwyższym Rzeczypospolitej Polskiej» w stosunku do wszystkich wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych.”

Trybunał podkreślił również, że przekazanie kompetencji organizacji międzynarodowej nie może prowadzić do upoważnienia organów tej organizacji do stanowienia norm sprzecznych z Konstytucją RP. Ocena zgodności prawa unijnego z Konstytucją należy zaś do organów krajowych.

W tym kontekście zasadne jest zbadanie, czy wykładnia art. 20 ust. 2 lit. a) oraz art. 21 ust. 1 TFUE przyjęta przez TSUE nie prowadzi do przekroczenia kompetencji przekazanych przez Rzeczpospolitą Polską na podstawie art. 90 Konstytucji RP. Kompetencje Unii Europejskiej nie obejmują bowiem kompetencji do redefiniowania konstytucyjnego modelu małżeństwa obowiązującego w państwach członkowskich.

Należy również zwrócić uwagę, że praktyczne skutki wyroku TSUE mają charakter ustrojowy i aksjologiczny. Dochodzi bowiem do stopniowego normatywnego zatarcia różnicy pomiędzy małżeństwem w rozumieniu art. 18 Konstytucji RP a innymi formami związków. Proces ten dokonuje się nie w drodze zmiany Konstytucji ani ustawy uchwalonej przez parlament, lecz poprzez wykładnię prawa unijnego oraz działania organów administracji i sądów.

Sytuacja taka rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia zasady demokratycznego państwa prawnego oraz zasady nadrzędności Konstytucji. Zmiana konstytucyjnego rozumienia małżeństwa nie może następować pośrednio, w drodze interpretacji traktatów unijnych, bez udziału polskiego ustrojodawcy.

Wobec powyższego zasadne i konieczne wydaje się skierowanie sprawy do Trybunału Konstytucyjnego celem jednoznacznego ustalenia, czy wskazane przepisy TFUE – w rozumieniu nadanym im przez TSUE – pozostają zgodne z Konstytucją RP, w szczególności z art. 18 oraz art. 8 ust. 1 Konstytucji.

Wniosek do Prezydenta RP o skierowanie skargi do Trybunału Konstytucyjnego